| กฎหมายการศึกษา | Education Law | สาขากฎหมายที่ควบคุมการจัดตั้ง การบริหาร และการดำเนินงานของระบบการศึกษา ครอบคลุมสิทธิ หน้าที่ และความสัมพันธ์ระหว่างรัฐ สถานศึกษา ผู้เรียน และผู้เกี่ยวข้อง |
| กฎหมายมหาชน | Public Law | สาขากฎหมายที่ควบคุมความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับประชาชนหรือระหว่างหน่วยงานรัฐด้วยกัน ซึ่งกฎหมายการศึกษาส่วนใหญ่จัดอยู่ในหมวดนี้ |
| สิทธิในการศึกษา | Right to Education | สิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานที่รับรองไว้ในกฎหมายระหว่างประเทศและรัฐธรรมนูญ ให้บุคคลทุกคนมีสิทธิเข้าถึงการศึกษาอย่างเสมอภาคและมีคุณภาพ |
| ช่องว่างระหว่างตัวบทกับการปฏิบัติ | Implementation Gap | ความไม่สอดคล้องระหว่างเจตนารมณ์หรือถ้อยคำของกฎหมายกับผลการนำไปปฏิบัติจริงในระดับพื้นที่ |
| หลักนิติธรรม | Rule of Law | หลักการที่ว่าการใช้อำนาจรัฐทุกระดับต้องเป็นไปตามกฎหมายที่ชอบธรรม เสมอภาค และตรวจสอบได้ |
| รัฐสวัสดิการ | Welfare State | แนวคิดการปกครองที่รัฐมีหน้าที่จัดสวัสดิการพื้นฐาน รวมถึงการศึกษา ให้แก่ประชาชนโดยไม่เลือกปฏิบัติ |
| ทุนมนุษย์ | Human Capital | แนวคิดทางเศรษฐศาสตร์ที่มองว่าความรู้ ทักษะ และความสามารถของประชากรเป็นทุนที่ส่งผลต่อการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม |
| แนวทางฐานสิทธิ | Rights-based Approach | แนวทางการจัดการศึกษาที่ยึดหลักสิทธิมนุษยชนเป็นศูนย์กลาง โดยรัฐมีพันธกรณีต้องเคารพ คุ้มครอง และทำให้สิทธิเป็นจริง |
| การบังคับให้เป็นจริงแบบก้าวหน้า | Progressive Realization | หลักการในกฎหมายสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศที่ให้รัฐดำเนินการอย่างต่อเนื่องเพื่อให้สิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมเป็นจริงตามศักยภาพทรัพยากรที่มี |
| กรอบ 4A | 4A Framework | กรอบแนวคิดของ Katarina Tomasevski ที่ใช้ประเมินการจัดการศึกษาตามสิทธิมนุษยชน ประกอบด้วย Availability (ความมีอยู่) Accessibility (การเข้าถึงได้) Acceptability (ความยอมรับได้) และ Adaptability (การปรับตัวได้) |
| การกระจายอำนาจ | Decentralization | การถ่ายโอนอำนาจการบริหารและการจัดการศึกษาจากส่วนกลางไปยังเขตพื้นที่การศึกษา สถานศึกษา หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น |
| การประกันคุณภาพการศึกษา | Quality Assurance in Education | ระบบและกระบวนการตรวจสอบ ติดตาม และประเมินคุณภาพการจัดการศึกษาทั้งภายในและภายนอกสถานศึกษา |
| วิชาชีพครู | Teaching Profession | วิชาชีพที่มีมาตรฐาน ใบอนุญาตประกอบวิชาชีพ และจรรยาบรรณควบคุมโดยองค์กรวิชาชีพเฉพาะ ในประเทศไทยคือคุรุสภา |
| ธรรมาภิบาล | Governance | หลักการบริหารจัดการที่ดี โปร่งใส มีส่วนร่วม และรับผิดชอบตรวจสอบได้ ทั้งในระดับสถานศึกษาและระดับนโยบาย |
| สำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา (สมศ.) | Office for National Education Standards and Quality Assessment (ONESQA) | องค์การมหาชนที่มีหน้าที่ประเมินคุณภาพการศึกษาภายนอกของสถานศึกษาทุกระดับและทุกประเภทในประเทศไทย |
| กรมส่งเสริมการเรียนรู้ (สกร.) | Department of Learning Encouragement (DOLE) | หน่วยงานที่จัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติส่งเสริมการเรียนรู้ พ.ศ. 2566 ทำหน้าที่ส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต แทนสำนักงาน กศน. เดิม |
| คุรุสภา | Teachers’ Council of Thailand | สภาวิชาชีพครูของประเทศไทยที่จัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติสภาครูและบุคลากรทางการศึกษา พ.ศ. 2546 |
| เด็กไร้รัฐไร้สัญชาติ | Stateless Children | เด็กที่ไม่มีสัญชาติของรัฐใดหรือไม่ได้รับการบันทึกในทะเบียนราษฎรของรัฐใด ซึ่งมีผลต่อการเข้าถึงสิทธิด้านการศึกษาและสวัสดิการอื่น ๆ |
| นักเรียนรหัส G | G-Code Students | รหัสประจำตัวที่กระทรวงศึกษาธิการกำหนดให้แก่นักเรียนที่ไม่มีหลักฐานทะเบียนราษฎรหรือไม่มีสัญชาติไทย เพื่อให้สามารถเข้าเรียนและได้รับสิทธิประโยชน์ทางการศึกษาได้ |
| เงินอุดหนุนรายหัว | Per-Head Subsidy | เงินงบประมาณที่รัฐจัดสรรให้สถานศึกษาตามจำนวนนักเรียนเพื่อสนับสนุนนโยบายเรียนฟรี |
| องค์การมหาชน | Public Organization (Autonomous Public Agency) | หน่วยงานของรัฐรูปแบบหนึ่งที่มีความเป็นอิสระในการบริหารมากกว่าส่วนราชการ จัดตั้งขึ้นตามพระราชกฤษฎีกาเพื่อดำเนินงานเฉพาะด้าน เช่น สมศ. |
| การศึกษาภาคบังคับ | Compulsory Education | การศึกษาระดับที่กฎหมายกำหนดให้ผู้ปกครองต้องส่งบุตรหลานเข้าเรียน ปัจจุบันของไทยกำหนดไว้ 9 ปีตามพระราชบัญญัติการศึกษาภาคบังคับ พ.ศ. 2545 |
| การศึกษาขั้นพื้นฐาน | Basic Education | การศึกษาก่อนระดับอุดมศึกษา ครอบคลุมระดับก่อนประถมศึกษา ประถมศึกษา และมัธยมศึกษา ตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 |
| การศึกษานอกระบบ | Non-formal Education | การศึกษาที่มีความยืดหยุ่นในการกำหนดจุดมุ่งหมาย รูปแบบ วิธีการจัด ระยะเวลาการศึกษา การวัดและประเมินผล ซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญของการสำเร็จการศึกษา โดยเนื้อหาและหลักสูตรต้องมีความเหมาะสมสอดคล้องกับสภาพปัญหาและความต้องการของบุคคลแต่ละกลุ่ม |
| การศึกษาตามอัธยาศัย | Informal Education | การศึกษาที่ให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ด้วยตนเองตามความสนใจ ศักยภาพ ความพร้อม และโอกาส โดยศึกษาจากบุคคล ประสบการณ์ สังคม สภาพแวดล้อม สื่อ หรือแหล่งความรู้อื่น ๆ |
| เขตพื้นที่การศึกษา | Educational Service Area | หน่วยการบริหารการศึกษาระดับพื้นที่ที่จัดตั้งขึ้นเพื่อกระจายอำนาจการบริหารและการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 |
| มาตรฐานการศึกษา | Education Standards | ข้อกำหนดเกี่ยวกับคุณลักษณะ คุณภาพที่พึงประสงค์ที่ต้องการให้เกิดขึ้นในสถานศึกษาทุกแห่ง เพื่อใช้เป็นหลักในการเทียบเคียงสำหรับการส่งเสริมและกำกับดูแล การตรวจสอบ การประเมินผล และการประกันคุณภาพทางการศึกษา |
| การประกันคุณภาพภายใน | Internal Quality Assurance | การประเมินผลและติดตามตรวจสอบคุณภาพและมาตรฐานการศึกษาของสถานศึกษาจากภายในโดยบุคลากรของสถานศึกษาเอง หรือโดยหน่วยงานต้นสังกัด |
| การประกันคุณภาพภายนอก | External Quality Assurance | การประเมินผลและติดตามตรวจสอบคุณภาพและมาตรฐานการศึกษาของสถานศึกษาจากภายนอก ดำเนินการโดยสำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา (สมศ.) |
| การบริหารโดยใช้โรงเรียนเป็นฐาน | School-Based Management (SBM) | แนวคิดการบริหารการศึกษาที่ให้สถานศึกษามีอำนาจและความรับผิดชอบในการบริหารจัดการตนเองทั้งด้านวิชาการ งบประมาณ บุคคล และบริหารทั่วไป |
| คณะกรรมการเขตพื้นที่การศึกษา | Educational Service Area Committee | คณะกรรมการที่ทำหน้าที่กำกับดูแล ส่งเสริม สนับสนุนกิจการของสถานศึกษาภายในเขตพื้นที่การศึกษาตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 |
| นโยบายเรียนฟรี 15 ปี | 15-Year Free Education Policy | นโยบายรัฐที่ให้การสนับสนุนค่าใช้จ่ายทางการศึกษาแก่นักเรียนตั้งแต่ระดับอนุบาลถึงมัธยมศึกษาตอนปลายหรือเทียบเท่า โดยไม่เก็บค่าใช้จ่ายจากผู้ปกครอง |
| คดีปกครอง | Administrative Case | คดีที่เกิดจากข้อพิพาทระหว่างหน่วยงานรัฐหรือเจ้าหน้าที่รัฐกับประชาชน อันเนื่องมาจากการใช้อำนาจทางปกครองตามกฎหมาย ซึ่งอยู่ในเขตอำนาจของศาลปกครอง |
| สภาการศึกษา | Office of the Education Council (OEC) | องค์กรที่ทำหน้าที่พิจารณาเสนอนโยบาย แผน และมาตรฐานการศึกษาของชาติ ตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 |